Консепсияи рушди саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон

I. Муқаддима

Саноат дар рушди иҷтимоию иқтисодии ҷомеа нақши муайянкунандаро мебозад ва дараҷаи пешравии он инъикосгари сатҳи камолоти системаи иҷтимоию иқтисодии дар кишвар ташаккулёфта мебошад. Аз нигоҳи иқтисодӣ кишвари бе саноат ё дорои сатҳи пасти рушди саноат манбаи ашёи хоми кишварҳои аз ҷиҳати саноатӣ тараққикарда хоҳад буд. Аз нигоҳи иҷтимоӣ бошад кишвари бе саноат ё дорои сатҳи пасти рушди саноат кишварест, ки дар он камбизоатӣ дар байни аҳолӣ, сатҳи пасти инкишофи шахсият, ақибмондагии тамоми соҳаҳои бахши иҷтимоӣ - маориф, тандурустӣ, фарҳанг, хоҷагии манзилӣ, дермонӣ ва ғайра бештар ҷой дорад. Чунин ҳолат аз он дарак медиҳад, ки саноат дар ташаккули даромадҳои буҷети давлатӣ нақши муайянкунанда дорад.

Айни замон дар Тоҷикистон як қатор ҳолатҳои объективие ба миён омадаанд, ки ба сатҳ, суръат, самаранокӣ ва сохтори рушди саноат таъсири ҳалкунанда мерасонанд. Ба ин холатҳо инҳо мансубанд: шароити нави сиёсӣ, ки баъди ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ ба миён омадааст, даст кашидан аз механизми идоракунии нақшавӣ, рушди шаклҳои мухталифи моликият, бад шудани шароити тарифии нақлиёт дар муносибатҳои мутақобила бо дигар кишварҳо. Ба майлони рушди саноат дар Тоҷикистон чунин омилҳо, ба монанди дар мавқеи ҷуғрофии сарбаста ҷойгир будани кишвар, дар он зиёд будани манотиқи кӯҳистон, ки барои рушди инфрасохтори истеҳсолӣ монеаи ҷиддӣ мебошад ва бо силсилакӯҳҳо аз ҳам ҷудо будани се қисмати мамлакат таъсир мерасонанд.

Татбиқи силсилаи чорабиниҳо оид ба ташаккули симои хоси саноати Тоҷикистон зарур аст, зеро он то давраи гузаштаи начандон дур ҳамчун кисми таркибии комплекси ягонаи иқтисодиёти Иттиҳоди Шуравӣ рушд менамуд ва акнун бояд ба саноати миллии давлати мустақил бо тамоми хусусиятҳои ба мақоми нави он хос табдил ёбад. Ин маънои ногузирии амалӣ намудани ҷустуҷуйҳои аз ҷиҳати илмӣ асоснокшудаи қатъие, ки самаранокии баланди фаъолияти саноатро дар доираи мақоми нави худ таъмин мекунад, дорад. Президенти мамлакат мӯҳтарам Э.Ш.Раҳмонов дар оғози соли 2002 дар ҷаласаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон тазаккур дода буд, ки "Дар шароити Тоҷикистон бе мавҷудияти саноати тараққиёфта, таъмин намудани дараҷаи баланди зисти аҳолӣ, мустақилияти иқтисодӣ, амният ва ҳалли бомуваффақияти проблемаҳои иҷтимоӣ аз имкон берун аст", ин суханон ҷавҳари аслии сиёсати давлатамонро дар соҳаи саноат баръало нишон медиҳанд.

Татбиқи бомуваффақияти ислоҳоти иқтисодӣ барои ҳамгироии саноати кишвар ба сохтори саноати ҷаҳонӣ, суръатбахшии силсилаи навовариҳои технологӣ, пайдо ва устувор намудани мавқеи саноати Тоҷикистон дар бозори ҷаҳонӣ заминаҳои мусоид фароҳам меорад. Барои ноил гаштан ба ин ҳадаф ба амал баровардани тадбирҳои илман асоснокшуда зарур дониста мешавад, ки барои самаранок амалӣ сохтани сиёсати саноат дар мамлакат, зина ба зина баланд намудани дараҷаи коркарди маҳсулот ва аз ашё то ба маҳсулоти тайёр бурда расонидани онхо равона карда шуда бошанд.

II. Мақсади Консепсия

Консепсияи рушди саноат маҷмӯи мантиқан асоснокгардидаи афкор оид ба тараққиёти саноат дар шароити хоси Ҷумҳурии Тоҷикистон буда, барои таҳияи Стратегия ва Барномаҳои мухталифи рушди саноат дар ояндаи миёнамӯҳлат ва дарозмӯҳлат нақши раҳнаморо хоҳад бозид. Асоснокии консептуалии рушди саноат, пеш аз ҳама, ҳангоми амалӣ сохтани тағйироти куллӣ дар давраи гузариш дар шароити нави иқтисодӣ, иҷтимоӣ, навгониҳои (иноватсионӣ) истеҳсолот ва татбиқи стратегияи нави миллии рушди саноат зарур дониста мешавад.

III. Вазъи кунунии саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон

Вазъи имрӯза дар саноат аз бисёр ҷиҳат натиҷаи ивазшавии куллии мақоми ҷамъиятию ҳуқуқии ин соҳа мебошад. Бо пошхӯрии системаи банақшагирии дастурӣ фаъолияти миқдори зиёди корхонаҳое, ки аз рӯи нақшаи тақсимоти умумииттифоқии меҳнат кор мекарданд, қатъ гардид. Дар Тоҷикистон чунин зуҳуроти манфӣ ба корхонаҳои саноатие, ки ба вазоратҳои иттифоқӣ ва иттифоқию ҷумҳуриявӣ тобеъ буданд, таъсир расонд. Чунин корхонаҳо роҳҳои умумииттифоқии фурӯши маҳсулоти тайёр, инчунин харидорони маҳсулоти нимтайёрро аз даст доданд. Ба истиснои баъзе навъҳои маҳсулоти саноатӣ (алюминийи хом, қувваи барқ, нахи пахта ...) ҳаҷми аксари маҳсулоти дар корхонаҳои чунин тобеиятдошта чандин маротиба кам шуд. Ин пеш аз ҳама, ба корхонаҳои собиқ Комплекси ҳарбӣ - саноатӣ, мошинсозӣ, электротехникӣ, истихроҷи маъдан ва кимиё дахл дорад.

Ҳоло ҳиссаи бахши ғайридавлатӣ дар шумори умумии корхонаҳо 63.5%, дар ҳаҷми умумии истеҳсолот - 21.0%, дар миқдори умумии кормандон15,9%-ро ташкил медиҳад. Мутобиқан, вазни қиёсии ҷамъиятҳои саҳомӣ 16,7. 11.0 ва 40,2%-ро ташкил медиҳад. Вале рушди босуръати шаклҳои ғайридавлатии корхонаҳо ҳанӯз ба майлони самаранокӣ тағйирот ворид накардааст. Гарчанде дар кишвар фазои мусоид барои бахши хусусӣ фароҳам оварда шуда бошад ҳам, вале баъзе монеаҳои ҷиддии зерин дар роҳи рушди ин бахш дар корхонаҳои бузург вуҷуд доранд: захираҳои нокифояи молиявии соҳибкории миллӣ, набудани ҳавасмандии зарурии хориҷиён ба сармоягузорӣ дар Тоҷикистон, ба қадри кофӣ набудани талабот ба маҳсулоти корхонаҳои калон дар дохили кишвар ва хориҷ аз он, хароҷоти бузурги эҳтимолӣ барои тағйир додани самти истеҳсолии онҳо ва ғайра.

Шубҳае нест, ки чунин корхонаҳои саноатӣ қудрати ба шароити пешинаи фаъолият баргаштанро надоранд. Ояндаи онҳо, асосан, аз қобилияти ҷойи худро пайдо карда тавонистан дар сохтори саноати миллӣ, ки дар асоси принсипҳои комилан дигар фаъолият менамоянд, вобастагӣ дорад. Ба чунин корхонаҳо лозим меояд, ки аз марҳалаи мураккаби таҷдид ва тағйирдиҳии соҳаи истеҳсолот, мутобиқгардонӣ ба истеъмолгари маҳсулот ва бозорҳои фурӯш гузаранд. Дар ин миён ҳодисаҳои барҳамдиҳии корхонаҳои алоҳида, бинобар қодир набудан ба мутобиқшавӣ дар шароити нави иқтисодӣ, амалан метавонанд рух диҳанд.

Дар шароити ба таври қатъӣ тағйир ёфтани муҳити сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ мушкилоти зиёде вуҷуд доранд, ки барои рушди саноати кишвар монеа эҷод мекунанд. Аз ҷумлаи монеаҳои ҷиддитарин инҳо мебошанд:

- сатҳи баланди фарсудагии ҷисмӣ ва маънавии таҷҳизот;

- сатҳи пасти рақобатпазирии маҳсулоти тавлидшаванда;